Tiến Trình Toàn Cầu Hóa /Globalization/Mondialisation/Làng gốm sứ Bát Tràng sống dở chết dở










Làng gốm sứ Bát Tràng sống dở chết dở


Dec 29, 2004


Khác với không khí hào hứng của những dịp cuối năm trước, Bát Tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) những ngày này mang một không khí tẻ nhạt. Đường sá không tấp nập cảnh bán -- mua; khách hàng lác đác và thay vì đến mua, họ đến.. ..xem là chính. Dọc hai bên các ngõ xóm, nhiều gia đình của làng nghề truyền thống đóng cửa. Chủ nhân của những gia đình này giờ đây làm đủ loại nghề: bán hàng cơm, hàng tạp hoá, hoặc thịt chó, lòng lợn.. ..Vì sao vậy?



"Ăn hại còn hơn phá hại?"


Trước cổng Chợ Gốm, một quầy hàng tạp hoá được bày bán hàng ngày. Chủ nhân của quầy hàng này là chị Nguyễn Thị Huệ, 43 tuổi, xóm 4, thôn Giang Cao (Bát Tràng), người từng có mấy chục năm làm nghề và làm chủ lò gốm. Chị kể: Gốm sứ là nghề truyền thống của gia đình (từ đời các cụ, rồi ông -- bà, bố -- mẹ) chị. Nhưng ngay từ đầu năm nay (2004), chị phải «đắp chiếu» lò gốm của mình để mưu sinh bằng gánh hàng tạp hoá này, vì không tìm được hợp đồng nào để sản xuất, hàng chợ thì không bán được.


Vào những năm trước, cùng với sự phát triển rầm rộ của làng gốm, dù gia đình chị chỉ là nhà sản xuất nhỏ nhưng khách hàng tìm đến cũng đủ các quốc tịch: Hàn Quốc, Singapore, Đức.. ..Với 1 lò than loại không lớn, mặt hàng đơn giản là các loại ang, chậu.. ..dùng men trơn, mỗi năm chị Huệ nhận khoảng 3--4 hợp đồng (nhỏ thì làm trong 20 ngày, lớn thì thực hiện khoảng 2 tháng). Xong hàng hợp đồng thì quay sang hàng chợ, trung bình mỗi năm tiền lãi thu được khoảng 30 triệu đồng, tạo công ăn việc làm cho từ 10 đến 20 thợ.. ..


Nhưng từ đầu năm nay, chị chưa nhận được hợp đồng nào. Hàng ế, người làm không có (chồng không còn, con trai đi bộ đội, con gái đi học), chị đành đứng bán bim bim, thuốc lá, nước ngọt, trứng luộc, chè chén và đủ thứù lặt vặt ăn được uống được; mỗi ngày kiếm hai chục nghìn sống tạm.. ..


Đầu xóm 2 (thôn Giang Cao) trước đây là một gia đình sản xuất gốm sứ với quy mô lớn, khá nổi tiếng mang tên Phất -- Hựu (tên ghép của chồng và vợ). «Nhà Phất -- Hựu có 2 lò «hộp» (lò than loại lớn), mỗi năm nuôi khoảng 40--50 thợ, làm việc không nghỉ buổi nào. Vậy mà từ đầu năm nay, họ cũng nghỉ» -- một người dân xã Bát Tràng nhanh nhảu cho biết như vậy. Hỏi giờ «nhà Phất -- Hựu» làm nghề gì, được trả lời là làm nghề trông trẻ! Số là gia đình Phất -- Hựu có 5 người con. Trước nguy cơ đóng băng của thị trường hàng gốm sứ, họ liền cho 2 con đi lao động xuất khẩu ở Hàn Quốc; bản thân hai ông bà thì ở nhà trông vài đứa trẻ lấy tiền tiêu. Căn nhà 3 tầng rộng rãi, họ cho thợ thủ công ở các nơi khác đến thuê phòng (200--300.000đồng/tháng), thế cũng qua ngày.. ..


Hàng ế, nhà nhà đóng cửa hoặc sản xuất cầm chừng đã kéo theo sự trì trệ của các gia đình buôn bán nguyên vật liệu trong làng. Gia đình anh Đặng Văn Căn (xóm 2 Giang Cao) đầu tư đến cả tỷ đồng cho việc mua bán nguyên liệu, song cũng đang đứng trước tình trạng sống dở chết dở. Chị Lan -- vợ anh Căn xót xa nói: Những năm trước, dịp giáp Tết là hàng nhà mình (đất sét, men, hồ, hoá chất...) bán rất chạy, năm nay chỉ được khoảng 1/3. Hàng đã ế, khách hàng lại chậm trả tiền mới chết chứ! Tháng 6 năm ngoái, gia đình này đã vay ngân hàng 400 triệu đồng, giờ chưa trả hết.. ..Nguyên vật liệu chững lại, vợ chồng Lan -- Căn xoay sang bán cả chậu cây cảnh! Song còn «ngắc ngoải» được như nhà Lan -- Căn là khá lắm rồi. Nhiều gia đình đóng cửa lò gốm thì chỉ biết «ăn không ngồi rồi». Chị Lan bảo, họ «thà ăn hại còn hơn phá hại»!



Giá nguyên liệu và sự nghiệt ngã của thị trường


Ông Nguyễn Văn Ao, Chủ Tịch UBND xã Bát Tràng khẳng định: Giá nguyên liệu tăng vọt. Nhưng quan trọng hơn là sự lựa chọn của thị trường!


Xã Bát Tràng có hơn 7.000 nhân khẩu, trên diện tích 164ha đất. Trong đó, 99% dân số tham gia vào làng nghề truyền thống (bao gồm 84% dân số sản xuất đồ gốm sứ, 15% dân số làm dịch vụ cho làng nghề (buôn bán men, đất, hồ, chất đốt...). Ông Ao cho biết: «Hiện nay xã Bát Tràng không trồng cấy bất cứ một loại cây nông nghiệp gì (bởi có muốn trồng cấy thì cũng chẳng lấy đâu ra đất!)» .


Theo danh sách của UBND xã thì năm 2003, Bát Tràng có 562 hộ sản xuất phải đóng thuế. Tuy nhiên, con số này tụt dần từ đầu năm 2004, đặc biệt đến những tháng cuối năm, thay vì hoạt động rầm rộ như những năm trước, số gia đình ngừng sản xuất bất ngờ tăng lên một cách đáng lo ngại. Cụ thể là: Tháng 8 có 236 hộ nghỉ, tháng 9 có 210 hộ nghỉ, tháng 10 có 199 hộ nghỉ và tháng 11 có 197 hộ nghỉ.. ..Việc ngừng sản xuất của hàng trăm hộ dân đã khiến Bát Tràng hụt hàng trăm triệu đồng tiền thuế trong năm nay (bình quân mỗi năm Bát Tràng thu trên 2 tỷ đồng tiền thuế).


Cũng theo ông Ao thì hiện nay, số gia đình vay vốn sản xuất của Ngân Hàng Phát Triển Đa Tốn (Gia Lâm, Hà Nội) lên tới 23 tỷ đồng, trong đó rất nhiều gia đình đã đến hạn trả nhưng phải khất nợ; vài ba chục hộ lúc này đứng trước nguy cơ vỡ nợ. Nói về sự «xuống dốc» của làng nghề, ông Ao cho rằng: thứù nhất là sự tăng giá nguyên liệu, đặc biệt là chất đốt -- than và khí gas (xã Bát Tràng có tổng số 290 lò gas và 600 lò than, mỗi ngày tiêu thụ hàng tấn gas và hàng chục tấn than). So với giá gas, giá than rẻ hơn nhưng lại cho chất lượng sản phẩm không ổn định (hàng bị hỏng nhiều, chất lượng không cao nên không phù hợp cho xuất khẩu). Tuy nhiên, để mạnh dạn đầu tư một khoản tiền lớn phá lò than, xây lò gas thì nhiều gia đình chưa thể làm được. Song vấn đề quyết định cho đầu ra của làng nghề phải là sự lựa chọn của thị trường. Hàng trăm năm qua, Bát Tràng vẫn «trung thành» một cách bài bản với các loại men và các mẫu mã truyền thống (men bóng, men C, men rạn, hoa nâu...; đồ dùng chủ yếu vẫn là những loại ang, chậu, sứ xây dựng và nhiều mặt hàng gia dụng như ấm chén, bát đĩa...).


Mặc dù hiện nay, Bát Tràng có tới 13 nghệ nhân được phong tặng, 15 lao động được chính phủ công nhận danh hiệu Bàn Tay Vàng và 4 hoạ sĩ gốm, nhưng sự đột phá cần có cho sản phẩm, nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường thì gần như chưa có. (Một vài cá nhân, nghệ nhân tìm tòi, sáng tạo được loại men mới nhưng họ không bán «bản quyền», mà chỉ để sản xuất trong phạm vi gia đình hoặc công ty riêng). Vì thế, hàng xuất khẩu sang các thị trường nước ngoài như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, và một số nước Âu Châu.. ..không cạnh tranh được với sản phẩm của các «kinh đô gốm sứ» như Trung Quốc. Còn tại thị trường nội địa, mức tiêu thụ hiện nay đã bão hoà, vì thế hàng chợ của Bát Tràng cũng «dậm chân tại chỗ».


Trò chuyện với chúng tôi, ông Ao buồn bã than thở: «Tình trạng này còn có thể đi xuống. Những năm trước, dịp giáp Tết thế này, vào làng cứ là tắc đường; xe mua xe bán (xe chở hàng) tấp nập. Đỉnh điểm là năm 2001--2002, chúng tôi vượt cả chỉ tiêu thuế. Vậy mà...»



Đâu là lối thoát?


Câu hỏi lớn dành cho hơn 7.000 người dân Bát Tràng trong thời điểm này quả không dễ gì giải được. Bởi ngoài những gia đình «bất lực» trong sản xuất, những gia đình sản xuất cầm chừng cũng chỉ biết «ngửa mặt lên trời» mà than rằng: «Bao giờ gốm sứ Bát Tràng sẽ trở lại thời hưng thịnh đây?». Bởi họ chỉ biết sản xuất và chờ khách mà chưa biết tự thân vận động, tìm kiếm và chạy theo thị trường ngày một khắc nghiệt này.


Trả lời câu hỏi: chính quyền xã sẽ làm gì để hỗ trợ làng nghề, ông Ao cho biết: xã tạo mọi điều kiện cho các gia đình trong việc vay vốn với lãi suất ưu đãi (0,7%), tạo điều kiện cho đăng ký thượng hiệu, tạo điều kiện cho các hộ được cấp phép chứng nhận sản xuất hàng hoá tại địa phương; đồng thời tổ chức cho nhân dân tham gia các hội chợ, tham gia các cuộc thi tay nghề và đề nghị phong tặng các loại danh hiệu của nhà nước.. ..


Mới đây, việc ra đời Hiệp Hội Gốm Sứ Bát Tràng và Chợ Gốm ngay tại địa phương là sự đánh dấu một bước đi tích cực trong việc tìm kiếm thị trường cho làng nghề. Tuy nhiên, do những hạn chế nhất định, Hiệp Hội Gốm Sứ Bát Tràng hiện nay hoạt động không mấy hiệu quả; việc tìm kiếm thị trường gần như chưa có điều kiện xúc tiến.. ..


Nói chung, một giải pháp thiết thực cho làng nghề Bát Tràng, lúc này là chưa có. Ngay cả việc xây dựng một kế hoạch đổi mới sản phẩm và tìm kiếm thị trường, Bát Tràng cũng chỉ như một «bà già đầy kiêu căng và bảo thủ».



báo Nông Thôn Ngày Nay

Hoàng Quyết